UKŁAD URBANISTYCZNY MIAST WCHODZĄCYCH W SKŁAD POWIATU STRZELECKO - DREZDENECKIEGO

   


Początki powstania Strzelec Krajeńskich związane są najprawdopodobniej ze wczesnośredniowiecznym grodem, otoczonym drewniano - ziemnymi umocnieniami, które pod koniec XIII w. zastąpiono murami obronnymi. Pierwsza zmianka o miejscowości pochodzi z 1272 roku, a jako miasto Strzelce Krajeńskie zostały wymienione w 1286 roku. W drugiej połowie XIII wieku miasto przyjęło prawa magdeburskie. Do dziś we współczesnym układzie miasta zachowało się średniowieczne rozplanowanie o regularnym szachownicowym kształcie, z centralnie usytuowanym prostokątnym rynkiem. Całość tworzy charakterystyczny i ciekawy układ przestrzenny o kształcie koła, zamkniętego pierścieniem obronnych murów miejskich. Za murami rozciągał się podwójny pas ziemnych wałów i fos. Regularność układu ulicznego podkreśla zabudowa z przełomu XIX i XX wieku. Spośród zabudowy staromiejskiej, tworzącej historyczne wnętrze miasta wyróżniają się: kolegiata, plac rynkowy, mury miejskie z Bramą Młyńską i Basztą Więzienną. Jako jedne
z nielicznych miejscowości Strzelce Krajeńskie posiadają zachowany prawie cały obwód średniowiecznych murów miejskich, z lat 1272 - 1290. Średniowieczne mury miejskie otaczają teren Starego Miasta o powierzchni 24 ha, na długości ok. 1640 m, osiągając miejscami maksymalną wysokość do 8 metrów. Na całej linii murów były rozmieszczone prostokątne baszty łupinowe tzw. czatownie, z których zachowało się 36. Mury zbudowano z różnej wielkości głazów narzutowych, na zaprawie wapiennej. Największe głazy układano na samym dole murów, mniejsze ku górze,
a między warstwami głazów przebiegały warstwa rozdzielająca z drobnych kamieni, tworząc układ pasowy. Dokładny wygląd murów można określić na podstawie dwóch zachowanych panoram, wykonanych przez Meriana w 1 połowie XVII wieku i Petzolda na początku XVIII wieku. W murach usytuowano dwie bramy przejazdowe: na zachodzie Bramę Gorzowską inaczej zwaną Brzozowską, którą zlikwidowano w 1866 roku oraz na wschodzie Bramę Młyńską lub inaczej Drezdenecką. Obecnie mury stanowią niezwykłą atrakcję turystyczną.
Kolejnym miastem, w którym świetnie zachował się układ urbanistyczny to Drezdenko. Geneza miasta jest ściśle związana z wczesnośredniowiecznym grodem założonym prawdopodobnie już
w X wieku. Słowiański gród założył Mieszko I dla obrony przeprawy przez Noteć przy szlaku handlowym z Poznania na Pomorze Zachodnie. Z czasem osada przekształciła się w średniowieczne miasto, po raz pierwszy wymienione w dokumentach historycznych z XIII -XIV wieku jako "cicitas drysen". Pod koniec XIII wieku miasto zostało włączone do Nowej Marchii. W 1317 roku margrabia brandenburski sprzedał je jako lenno rodzinie von der Ost, która z kolei odsprzedała Zakonowi Rycerzy Najświętszej Marii Panny, czyli "Krzyżakom". Przejęcie miasta stało się jedną z przyczyn konfliktu polsko - krzyżackiego i bitwy pod Grunwaldem w 1410 roku. W latach 1603-1604
w Drezdenku wybudowano renesansową twierdzę nadgraniczną na planie pięcioboku z wysuniętymi bastionami. W wyniku wojny trzydziestoletniej zniszczeniu uległa znaczna część miasta. Z czasem fort utracił pierwotne znaczenie i ostatecznie został zlikwidowany w 1763 roku. Z założenia twierdzy pozostał czytelny układ bastionów, kurtyn i fos oraz plac forteczny z elementami XVII i XVIII - wiecznej zabudowy garnizonowej. Miasto zachowało czytelny układ przedlokacyjny oraz średniowieczne rozplanowanie lokacyjne. Z założenia przedlokacyjnego pozostał obrys układu wrzecionowego - obecnie ulice Kościuszki i Krakowska, z placem targowym we wnętrzu. XIV -  wieczne założenie lokacyjne tworzy owal miasta, przeciętego równoległymi ulicami, tworzącymi kwartały z prostokątnym rynkiem w centrum i placem kościelnym. Słowiańskie pochodzenie miasta, o średniowiecznym rozplanowaniu przestrzennym i zabytkowej architekturze tworzy walor Miasta Starego o dużych wartościach historycznych i zabytkowych.
Większość historycznej zabudowy Drezdenka powstała w XVIII wieku oraz na przełomie XIX i XX wieku. Do czasów współczesnych zachowały się całe pierzeje ulic o zwartej zabudowie jak ulice: Krakowska, Kościuszki, Wiejska z ciekawą architektonicznie enklawą secesyjnego budownictwa
w północnej części. Rynek z czterech stron otacza zespół dwukondygnacyjnych budynków murowanych i ryglowych z otynkowanymi elewacjami, kalenicowi ustawionych do ulicy. Większa część domów w pierzejach rynkowych została przebudowana na przełomie XIX i XX wieku. Na rynku stał również ratusz, który został rozebrany w 1780 roku. Na kolejną siedzibę władz miejskich zaadaptowano XIX - wieczny budynek przy ulicy Warszawskiej. Interesującym elementem kompozycyjnym w narożu elewacji jest płaskorzeźba kobiety z dzieckiem, trzymające w ręku zwój papieru, która symbolizuje władzę administracyjną. We wschodniej części miasta, na obszarze dawnej twierdzy znajduje się niewielka kamieniczka barokowa. Pierwotnie pełniła ona funkcję bramy fortecznej zwanej "Holm", 
w przyziemiu bramy był przejazd, na górze zaś mieściła się straż. Przy bramie znajdowały się magazyny z bronią. W połowie XIX wieku budynek przekształcono na mieszkania. Równocześnie
w okresie budowy bramy fortecznej wzniesiono w jej pobliżu ryglowy budynek z przeznaczeniem na zbrojownię. Dziś w XVII - wiecznym budynku mieści się Muzeum Puszczy Drawskiej i Noteckiej.

ARCHITEKTURA SAKRALNA

  

      Na terenie Powiatu Strzelecko - Drezdeneckiego najstarsze zachowane zabytki należą do architektury sakralnej. Świątynie bowiem, jako miejsca o szczególnym znaczeniu, wznoszone były od najwcześniejszych czasów z materiałów trwałych. Do zabytków niezwykle cennych należy niewątpliwie gotycki kościół pod wezwaniem MB Różańcowej w Strzelcach Krajeńskich. Obecna świątynia jest trójnawową budowlą gotycką, z kamienno - ceglaną, kwadratową wieżą. Pierwotnie była to budowa bazylikowa, otoczona cmentarzem, później kościół przebudowano na halowy. Gruntowne zmiany w wyglądzie i wystroju kolegiaty przeprowadzono w połowie XIX wieku. Niewątpliwie do najcenniejszych elementów wyposażenia Kolegiaty należały: ufundowany w 1568 roku przez cech kowali żelazny żyrandol czy witraż w elewacji wschodniej
z 1861 roku ufundowany przez Fryderyka Wilhelma. Niestety pierwotne wnętrze świątyni nie zachowało się, ponieważ spłonęło podczas II wojny światowej.
      Jednym z najstarszych kościołów na tym obszarze jest kościół pod wezwaniem Chrystusa Króla w Dobiegniewie. Jego metryka sięga XIV wieku, czasu znacznego rozwoju miasta. Pomimo wielokrotnych pożarów nawiedzających miasto kościół przetrwał do czasów obecnych. Architektura świątyni została ukształtowana w średniowieczu oraz w XIX wieku, wskazuje na to zachowany późnogotycki korpus nawowy oraz neogotycka wieża. Na początku była to świątynia katolicka, którą w okresie reformacji przekształcono na kościół protestancki. Kościół kilkakrotnie niszczony był przez pożary, ale zawsze odbudowany, II wojnę światową przetrwał w stanie prawie nienaruszonym.
      Ciekawą świątynią o zachowanych cechach gotyckich jest wiejski kościółek w Lubiczu. Kościół posiada charakter obronny, zachowały się otwory strzelnicze w wieży. Teren otoczony jest kamiennym murem, pochodzącym z okresu budowy kościoła, z IV wieku.
      Do zabytkowej architektury sakralnej należą również licznie zachowane  kościoły z XIX wieku 
i początku XX wieku, wzniesione z użyciem popularnych w tym okresie form neogotyckich
i neoromańskich. Ciekawym kościołem z tego okresu jest świątynia pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego w Drezdenku. Obecny budynek powstał w 1902 roku, prawdopodobnie na miejscu fary oraz późniejszego kościoła ryglowego. Orientowany kościół projektowany przez berlińskiego architekta zbudowano na planie zbliżonym do kwadratu, cała bryła jest silnie rozczłonkowana,
a składają się na nią: prezbiterium, trzynawowy halowy korpus, siedem prostokątnych krucht, zakrystia oraz czterokondygnacyjna wieża. Większość zachowanego wyposażenia pochodzi
z czasów budowy kościoła.
      Kolejnym interesującym zabytkiem jest kościół w Ogardach, można w nim odnaleźć pozostałości wczesnogotyckiej budowli - fragmenty ścian z granitowych ciosów czy murowany w elewacji północnej kamienny portal wejściowy. Interesujący jest także kościół w Brzozie, zbudowany z kamiennych ciosów pamięta jeszcze czasy wczesnogotyckie. Kościół przebudowany został w 1751 roku, dziś jest to świątynia prawosławna. Ciekawymi obiektami tego okresu są kościoły w Chomętowie, Trzebiczu, Gościmiu, Zwierzynie.

ZAŁOŻENIA PAŁACOWO LUB DWORSKO - PARKOWE

  

     Zespół pałacowo - parkowo - folwarczny w Mierzęcinie tworzy jedno z okazalszych założeń na tym terenie. Około połowy XVIII stulecia majątek znajdował się w posiadaniu rodu von Waldow.
Z chwilą budowy pałacu w 1861 roku posiadłość staje się siedzibą właścicieli. W jego skład wchodzą: pałac, zaplecze gospodarcze z zabudową folwarczną i park krajobrazowy. Pałac składa się z prostokątnego korpusu, wieży i z niewielkiego skrzydła połączonego z wieżą i korpusem. Bryła
i wystrój elewacji pałacu zachowały formy oryginalne, niezmienione od czasów budowy. Architektura pałacu mierzęcińskiego wraz z otoczeniem stanowi klasyczny przykład romantycznej rezydencji wzniesionej w stylu neogotyku angielskiego wzorowanego na budowli pałacowej projektu Schinkla w Babelsbergu. Dziedziniec południowy tworzą murowane budynki z drugiej połowy XIX wieku i początku XX wieku, wśród nich znajduje się stodoła z 1872 roku, obora 1868 roku, chlew 1862 roku i gorzelnia 1901 roku. Na początku XX wieku przebudowano również budynki towarzyszące pałacowi, które powstały równocześnie z jego budową, m.in. budynek mieszkalny typy willowego, w którym prawdopodobnie znajdowała się siedziba administratora majątku. Równocześnie w czasie budowy pałacu przekształcono istniejące pierwotnie założenie parkowe w park krajobrazowy 
o cechach arkadyjskich z tarasami przy pałacu, osiami widokowymi, stawem, łąkami i lasem zwanym " laskiem dwunastu dróg". Zieleń parkowa tworzy układ o rozplanowaniu wieloosiowym promienistym na podłużnym wyniesieniu terenowym. Od pałacu przez parter w kierunku wschodnim na osi widokowej przebiega główna aleja. Liczny wiekowy starodrzew parku tworzą m. in. buki, dęby, klony, graby i inne gatunki wśród których zachowało się wiele drzew okazałych, w tym 32 drzewa o cechach pomników przyrody. W części wschodniej parku znajduje się cmentarz rodowy byłych właścicieli mająktu von Waldow.
     Do dziś we wsi Ogardy położonej 11 km na północny wschód od Strzelec Krajeńskich zachował się zespół pałacowy z parkiem i folwarkiem. W Landbuchu Nowomarchijskim z 1337 roku dowiadujemy się, ze wieś stanowiła wówczas lenno rycerskie. W późniejszym okresie, w zamian za dług margrabia Ludwik Stary podarował rentę ze wsi Betkinowi von der Ost z Drezdenka. W XIV wieku ówczesny właściciel Ulryk von der Ost sprzedał Ogardy zakonowi krzyżackiemu. Podczas wojny 30 - letniej wieś została spalona. Pod koniec XVIII wieku majątek nabyła wywodząca się
z Pomorza rodzina von Blankensee. W czasie 100 - letniego panowania tego rodu powstał m.in. murowany dworek i pałac. Prawdopodobnie w skutek bankructwa rodziny majątek od 1907 roku przeszedł na własność banku ziemskiego. Po wojnie majątek wraz z zabudowaniami przyjął PGR. Najstarsza zabudowa dziedzińca pochodzi z końca XVIII wieku. W tym właśnie czasie wybudowany został murowany parterowy dworek w stylu klasycystycznym. Dworek zajmuje wschodnią część podwórza z XIX. zabudową w kształcie podkowy. Interesującym elementem architektonicznym wyróżnijącym budynek jest ozdobny drewniany ganek z wejściem głównym,
a także tzw. "wole oko" w połaci naczółkowego dachu. Nieco później bo około 3 ćw. XIX wieku  wybudowano eklektyczny pałac. Dwukondygnacyjny budynek pałacowy założono na planie wydłużonego prostokąta, przy drodze gruntowej z pojedynczymi lipami, tworzącymi niegdyś okazałą aleję lipową. Elewację tylną otacza taras biegnący wzdłuż skarpy, skąd rozciąga się widok na dziedziniec z przyległym torem i zabudową gospodarczą. W architektonicznym wystroju elewacji uwagę zwracają trójkątna attyka, wieńcząca centralną część frontonu oraz dobrze zachowany detal w postaci schodkowych gzymsów, fryzy o motywie roślinnym i pilastry z kompozytowymi głowicami w narożnikach budynku. W tympanonie pałacu zachował się herb rodowy, przedstawiający trzy sześcioramienne gwiazdy na tarczy, którą wieńczy korona. Po przeciwnej stronie drogi na przełomie XVIII i XIX wieku założono ozdobny park krajobrazowy, który przestrzennie był związany z pałacem. W kompozycji parku wyodrębnia się sztucznie usypany kopiec widokowy. Część parku, otaczająca dworek mam charakter swobodny. Za dworkiem teren opada w kierunku stawu, tworząc malowniczy krajobraz w tle założenia.
    Ciekawym obiektem jest także pałac w Drezdenku. Pałac z trójkątnym dziedzińcem, kordegardą i dwoma oficynami posadowiony jest na terenie dawnych bastionów i kurtyn twierdzy. Późno barokowy pałac zbudowano w 1766 roku, a  w 1908 roku przebudowano go i adoptowano na szkołę. Wewnątrz niektórych pomieszczeń na parterze zachowały się jeszcze sklepienia krzyżowe i kolebkowe z lunetami a także fragmenty kominków. Godnymi zainteresowania są takze pałace: klasycystyczny pałac w Tucznie, z wystroju którego zachowała się jedynie sala lustrzana, XIX - wieczny pałac eklektyczny w Bobrówku czy w Grąsach.

ZAŁOŻENIA FOLWARCZNE

       
Na terenie powiatu strzelecko - drezdeneckiego zachowało się także kilka interesujących zespołów folwarcznych. Znajdują się one w gminach Strzelce Krajeńskie oraz Dobiegniew czyli na ziemiach, gdzie ze względu na dobre klasy gleby intensywnie rozwijały się majątki ziemskie. Interesujące jest położone  na wysokiej skarpie jeziora Osiek założenie folwarczne w Chomętowie. Najcenniejszym elementem jaki pozostała do naszych czasów jest gotycki spichlerz (wpisany do rejestru zabytków), zachowały się także zabudowania gospodarcze oraz pozostałości parku.